30 gemeenten, nul kaders
Uit de AI Monitor 2025 van M&I Partners blijkt dat minstens dertig Nederlandse gemeenten generatieve AI inzetten. Voor het samenvatten van beleidsstukken, het herschrijven van brieven naar B1-niveau, chatbots op de servicedesk. AI is doorgedrongen tot de kern van de gemeentelijke bedrijfsvoering, schrijven de onderzoekers. Maar duidelijke kaders voor digitale soevereiniteit? Die ontbreken.
Dat is geen klein detail. Het gaat hier over burgerdossiers, WOB-verzoeken, beleidsstukken. Data die je niet zomaar door een Amerikaans datacenter wilt jagen.
Wat gemeenten precies doen met AI
M&I Partners identificeert vijf gebieden:
- Informatieverwerking: samenvatten van omgevingsplannen, analyseren van enquêtes
- Werkondersteuning: brainstormen, procesbeschrijvingen, planning
- Tekstproductie: brieven herschrijven, vacatureteksten, e-mails naar B1-niveau
- Chatbots en assistenten: klantcontact en interne servicedesks
- Data-analyse: juridische interpretatie, beleidsdata
Stuk voor stuk nuttige toepassingen. Maar bij de meeste gemeenten draaien deze op cloud-diensten van grote techbedrijven. Dat betekent: gemeentedata verlaat het gebouw. En vaak ook het land.
De klok tikt: EU AI Act vanaf augustus 2026
Vanaf 2 augustus 2026 gelden de regels voor hoog-risico AI-systemen onder de EU AI Act. Overheden die AI inzetten voor selectie, beoordeling of risicoprofilering moeten hun systemen registreren in een Europese database. De Autoriteit Persoonsgegevens bereidt zich voor op actief toezicht, met nadruk op preventief ingrijpen. Want achteraf corrigeren bij AI is, in de woorden van de AP, "vaak moeilijk of zelfs onmogelijk."
Voor gemeenten die nu al volop experimenteren zonder kaders, wordt dit spannend. Een DPIA is verplicht bij algoritmische systemen die persoonsgegevens verwerken. Transparantie en uitlegbaarheid zijn geen optionele extra's meer.
De LinkedIn-test
Wij hanteren bij Reckers.AI een simpele vuistregel: als je het niet op LinkedIn zou zetten, mag het niet op AI in de cloud.
Klinkt misschien simplistisch. Maar denk er eens over na. Die samenvatting van een bezwaarschrift, dat conceptbeleidsplan, die analyse van klachtenpatronen. Zou je die op een openbaar platform plaatsen? Nee? Dan is het de vraag waarom je ze wel naar een cloud-AI stuurt waarvan je niet precies weet wat er met de data gebeurt.
Lokaal draaien: geen compromis maar een upgrade
De reflex is vaak: lokaal draaien betekent minder krachtig, minder handig, meer gedoe. Dat was misschien twee jaar geleden waar. Nu niet meer.
Op Apple Silicon hardware draaien open-source modellen die voor gemeentelijke taken meer dan voldoende zijn. Tekstsamenvatting, herschrijving naar B1, chatbots voor veelgestelde vragen. Het kan allemaal lokaal, op hardware die in een kast op het gemeentehuis past.
De voordelen:
- Compliant by default: data verlaat het gebouw niet, geen verwerkersovereenkomst met Amerikaanse techbedrijven nodig
- Geen vendor lock-in: open-source modellen kun je wisselen zonder migratieproject
- Transparant: je weet precies welk model draait en wat het doet met je data (namelijk: niets, het blijft lokaal)
- Voorbereid op de AI Act: registratie en DPIA worden eenvoudiger als je het systeem volledig in eigen beheer hebt
Wat kun je morgen doen?
Begin niet met een visiedocument. Begin met een inventarisatie:
- Welke AI-tools gebruiken medewerkers nu al (ook de onofficiële)?
- Welke data gaat er doorheen?
- Past dat binnen BIO-normen en AVG-kaders?
De kans is groot dat het antwoord op die laatste vraag "dat weten we niet precies" is. Dat is geen schande, dat is een startpunt.
Wil je weten hoe jouw gemeente AI kan inzetten zonder compliance-risico? Plan een vrijblijvend gesprek met ons. Wij laten graag zien hoe lokale AI er in de praktijk uitziet.
Bronnen: AI Monitor 2025, M&I Partners via Computable; EU AI Act risicoclassificatie, Autoriteit Persoonsgegevens; AP toezichtprioriteiten 2026, ICTrecht
Wilt u zien hoe lokale AI eruitziet in de praktijk? Plan een gesprek en we geven u een live demonstratie.